Schaarste op de voedselmarkt omdat investeerders en speculanten er baat bij hebben? Landbouweconomen vertellen een ander verhaal. In De Volkskrant van 19 april relativeren zij de angst voor schaarste. Niek Koning, verbonden aan Wageningen Universiteit, zegt: “Er is geen enkele reden om doemscenario’s uit de kast te halen. Ook niet nu Chinezen opeens varkensvlees en zuivel gaan consumeren. In de rijke landen zag je dezelfde ontwikkeling in de jaren zestig, en toen kon de voedselproduktie dat ook makkelijk bijhouden.” Economen en experts zeggen in het artikel dat de huidige crisis weinig te maken heeft met een tekort aan voedsel of een teveel aan monden. “Er is eten genoeg voor 24 miljard monden,” zegt Koning. De huidige schaarste wordt veroorzaakt door misoogsten en verkeerd beleid. Overheden leggen geen buffervoorraden meer aan, de markt is ‘verziekt’ door de verplichting aan oliemaatschappijen om biobrandstoffen bij te mengen, en door de verschuiving van valuta van de financiėle markten (die door de kredietcrisis onstabiel zijn) naar de landbouwmarkten. Terwijl juist de hoge prijzen een prikkel zijn voor meer produktie. Daarvoor is volgens de economen genoeg grond beschikbaar. Bovendien kan er meer worden geoogst van dezelfde hoeveelheid grond. Door de lage prijzen van de afgelopen decennia investeerden boeren nauwelijks in nieuwe technieken om de opbrengsten te verhogen.

Op korte termijn moet de honger bestreden worden. En voor de lange termijn pleit Koning voor uitbreiding van het landbouwareaal, nieuwe investeringen in de ontwikkeling van de landbouw, en een kostendekkende prijs voor landbouwproducten. “Dit probleem kun je niet aan de vrije markt overlaten,” zei hij voor de Wereldomroep.

In het hart van de derde stad van de Verenigde Staten, Chicago, staat het gebouw van de Chicago Board of Trade. Deze beurs is minstens zo belangrijk als Wallstreet, maar is nauwelijks bekend. Toch bepalen de handelaren in de Art-Deco wolkenkrabber aan de West Jackson Boulevard in Chicago de dagelijkse levens van miljarden mensen. Op de Chicago Board of Trade wordt gehandeld in futures contracts (termijncontracten). Handelaren bepalen een partij graan of rijst op een bepaalde datum geleverd kan worden en, even belangrijk, welk prijskaartje aan de levering hangt. In de contracten wordt de kwaliteit, kwantiteit, plaats en tijdstip van het te leveren produkt vastgesteld.Van alle mogelijke landbouwprodukten worden contracten gemaakt: vlees, graan, soja, mais, rijst, sinaasappelen, suikerriet. Maar er is ook handel in edelmetalen en valuta.

Het CBOT is het zenuwcentrum van de mondiale voedselhandel. De groeiende vraag naar biobrandstoffen, gecombineerd met de veranderingen in het klimaat (extreme droogte bijvoorbeeld in Australiė), hebben de prijs van voedsel opgedreven. Maar steeds kritischer kijken deskundigen naar de rol van handelaren en speculanten. Ooit beschermde het systeem van futures boeren tegen misoogsten en grote prijsveranderingen. De boeren sloten van te voren een contract af, waarin de prijs en de opbrengst vastlagen. Daardoor kon de boer ook bepalen hoeveel hij moest planten om te voldoen aan de opbrengst. Maar experts vermoeden nu dat speculanten misbruik maken van het systeem, schrijft SpiegelOnline. Zij kopen termijncontracten voor een lage prijs, met de verwachting dat de prijs zal stijgen. Stijgt de prijs, dan verdient de speculant. Zelfs overheden worden slachtoffer van dit systeem van snelle-winst-op-korte-termijn. De regering van de Filippijnen wil begin mei 500.000 ton rijst kopen om te voldoen aan de krapte aan rijst in eigen land. De afgelopen maanden is de prijs van rijst verdubbeld… Een Amerikaanse analist zegt in het Spiegel-artikel dat “wat nu gebeurt, ongekend is”. Greg Warner van AgResource: : “Normaal hadden we de bekende groep van kopers en verkopers – vooral boeren en silo-operators. Maar met de komst van grote beursgenoteerde fondsen is de beurs radicaal veranderd. Maximale winst is hun motto, en de prijzen stijgen en stijgen.”

Steeds meer speculanten storten zich in de handel in voedsel. Maar ook banken springen op de wagen. ABN Amro begon in maart als eerste bank met het verlenen van certificaten aan kleine investeerders die handelen in de (stijgende) prijzen van rijst.

Voedselprijzen exploderen, voedselrellen breiden zich uit, een deel van de wereld is in de ban van honger. De vraag is: hoe reėel is de voedselcrisis? De Wereldbank stelt ruim 800 miljoen dollar beschikbaar om boeren in ontwikkelingslanden te helpen de voedselproductie op te voeren. Bankpresident Robert B. Zoellick roept de wereld op tot een nieuwe ‘New Deal’, waarin honger en ondervoeding bestreden worden door noodhulp en structurele verbetering van de landbouwproductie. Vooral Afrika dreigt, opnieuw, zwaar getroffen te worden. Volgens de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, liggen van de 36 landen die getroffen worden voor de voedselcrisis, er 21 in Afrika.

De cijfers liegen er niet op. De BBC laat op haar website zien hoe sterk de voedselprijzen stijgen: waren de prijzen in 2005 nog min of meer stabiel, in 2007 stegen de prijzen met meer dan 30%. Vooral de prijs van tarwe laat een explosie zien: tussen maart 2007 en maart 2008 steeg de prijs met 130%.

De oorzaak van de voedselcrisis wordt vaak gelegd bij de groeiende vraag naar biobrandstoffen. De produktie hiervan stijgt dan ook ieder jaar. Vooral 2007 liet een enorme stijging zien: in 1997 nog geen 5 miljard liter, steeg de produktie van ethanol in de Verenigde Staten naar bijna 40 miljard liter. Maar ook veranderingen in eetgewoonten leiden tot stijging van de prijzen. De Financial Times geeft een mooi overzicht van het hoe en waarom van de voedselcrisis.

Het is een valkuil. De stijging van de prijzen van voedsel gaat gelijk op met de stijgende vraag naar biobrandstoffen, waarvan de vraag weer wordt gevoed door de klimaatveranderingen en de enorme prijsstijgingen van olie. De prijs van een vat olie bereikt iedere dag een recordhoogte; het zwarte goud wordt onbetaalbaar. Om het broeikaseffect te bestrijden willen veel overheden dat bedrijven en consumenten overschakelen op milieuvriendelijke brandstoffen; de klassieke delfstoffen, zoals olie en kolen, zijn uit de gratie. De vraag naar alternatieven stijgt; door de portemonnee (de olieprijs) en door welbegrepen eigenbelang (global warming).