Deze week is in de Verenigde Staten de film Milk in première gegaan. Acteur Sean Penn speelt de rol van Harvey Milk, de eerste openlijk homoseksuele politicus die in Amerika werd gekozen. ‘De burgemeester van Castro Street’, zoals Milk werd genoemd, (Castro Street verwijst naar de wijk in San Francisco waar voornamelijk homoseksuelen wonen) leidde in de jaren zeventig het verzet tegen Proposition Six, een wetsvoorstel in Californië die het mogelijk moest maken dat het homoseksuelen verboden werd les te geven. In 1978 werd het voorstel met grote meerderheid door de kiezers verworpen. Januari 1978 werd Milk beëdigd als inspecteur voor de stad. Hij zette zich niet alleen in voor de rechten van homoseksuelen, maar ook voor kinderopvang, gratis openbaar vervoer en toezicht op de politie. Milk diende slechts 11 maanden. Op 27 november 1978 vermoordde Dan White, die kort tevoren ontslag als ambtenaar van de gemeente had genomen, Milk en burgemeester George Moscone in het gemeentehuis.

De film komt op een belangrijk moment. Op 4 november stemmen de inwoners van Californië niet alleen voor een nieuwe president, maar besluiten ze ook of het ‘homohuwelijk’, zoals de staat Californië die kent, wordt afgeschaft. Proposition Eight heeft als doel om het recht van homo’s en lesbiënnes om te trouwen af te schaffen.

Eind januari 2009 zal Milk in Nederland verschijnen.

In Irak bleken ze niet te zijn, de Weapons of Mass Destruction. Wel om ‘de hoek’. Op Wall Street tikten voor jaren financiële tijdbommen, die dit najaar ontploft zijn. Er is een interessante parallel tussen de oorlog in Irak en de aanloop ertoe, en de Wall Street Mass Destruction.

In de aanloop naar de oorlog in Irak werden rapporten van geheime diensten vervalst en gebaseerd op onbetrouwbare getuigen. De zogenaamde ‘bewijzen’, die toenmalig minister Colin Powell voor de VN Veiligheidsraad presenteerde,  klopten niet. Deskundigen die kritische geluiden lieten horen, werden op een zijspoor gezet.
De financiële crisis kende in de aanloop de boekhoudschandalen van Enron en Worldcom. Op grote schaal werden financiële cijfers vervalst en werden luchtkastelen gebouwd op foute informatie. Klokkenluiders werden op alle mogelijke manieren tegengewerkt.

Volgens de Bank of England hebben financiële instellingen wereldwijd ruim $ 2,8 triljoen verloren door de kredietcrisis.  Opnieuw een duizelingwekkend cijfer, naast al die miljarden steun aan banken en verzekeringsmaatschappijen. Wrang voor de miljoenen die leven in wat Booker Prize winnaar Aravind Adiga noemt ‘het duister’. Alleen al in India plegen jaarlijks 18.000 boeren zelfmoord omdat ze hun schulden niet langer kunnen afbetalen. In The Guardian Weekly noemt Madeleine Bunting de winnende roman van Adiga, ‘The White Tiger’, een felle aanklacht in de crisis die de legimiteit van het Westen in de mondiale economie aan de orde stelt. De westerse landen gaan binnenkort praten over de mondiale financiële situatie, maar ze zouden volgens Bunting eerst een nederig excuus moeten maken: “In de afgelopen decennia hebben ze hun macht via het IMF gebruikt om landen te manipuleren en te tiranniseren. De Benelux-landen hebben samen meer stemmen in het IMF dan China, India en Brazilië. In de afgelopen maand zijn de Verenigde Staten en Europa vernederd doordat hun eigen regels op een verschrikkelijke manier hebben gefaald.” Echter, de zwaarste prijs zal worden betaald door de mensen die er het minst verantwoordelijk voor zijn. De schokgolven van de crisis zullen meer kwetsbare landen hard treffen, schrijft Bunting. Zonder een financieel vangnet zal in die landen honger en sterfte toenemen. De Britse hulporganisatie Oxfam meldt dat van de $12 miljard steun die door westerse landen was toegezegd vanwege de voedselcrisis, er nog geen $1 miljard is overgemaakt. “De rijke landen richten zich op de hoge benzineprijzen en de financiële crisis, maar het aantal ondervoede mensen is wereldwijd in 2008 met 44 miljoen gestegen,” schrijft Oxfam. “Bijna 1 miljard mensen lijden nu honger.”

Oxfam constateert dat de reactiesnelheid van westerse landen op de voedselcrisis schokkend traag is, vergeleken met het handelen in de financiële crisis. Dat (gebrek) aan handelen is nog schrijnender als naast de voedselcrisis de winstcijfers van de grootste landbouw- en zaadmultinationals wordt gezet. Volgens Oxfam hadden een aantal landbouwmultinationals een winst van circa 10% het afgelopen, en zagen de grootste zaadhandelaren in het tweede kwartaal van dit jaar hun winsten stijgen met 25%. De crisis werd daarnaast nog versterkt door het overheidsbeleid in sommige ontwikkelingslanden.

Wrang genoeg hebben de Verenigde Staten en Europa de financiële injecties, die ze zelf nu in grote mate toepassen voor eigen bedrijven en instellingen, altijd verboden voor andere landen. De Aziatische crisis van 1997-98 illustreert dit. Het IMF verbood landen om financiële steun te verlenen en dwong ze vervolgens tot verregaande deregulering. Alleen die landen die de druk van het IMF konden en wilden weerstaan – zoals sommige linkse deelstaten in India – staan er nu relatief beter voor dan de landen die toegaven aan de IMF-manipulaties. Madeleine Bunting citeert econoom Ha-Joon Chang van de Universiteit van Cambridge: “Het westen heeft de ladder die ze zelf heeft gebruikt om rijk en welvarend te worden onder zich weggeschopt. Het westen ontzegt ontwikkelingslanden de bescherming en steun die ze heeft gebruikt voor haar eigen ontwikkeling.”

Dat de islamitische republiek Iran meer is dan atoombommen en ayatollah’s hebben we op de pagina eerder vastgesteld. Het tijdschrift van het International Institute for the Study of Islam in the Modern world (ISIM), ISIM Review, publiceert in haar laatste uitgave een boeiend artikel over humor in het land van president Mahmoud Ahmadinejad.

Iran is een van de landen waar een meerderheid van de bevolking jonger is dan 30 jaar (66%). Het aantal mobiele telefoons is evenzeer hoog: eenderde van de bevolking gebruikt een mobieltje. Het ‘speeltje’ is het geëigende middel om grappen over de president te verspreiden. “Op een dag vond Ahmadinejad luizen in zijn haar. Hij nam een kam en maakte een scherpe scheiding precies over het midden van zijn hoofd. Iemand vroeg hem waarom hij dat had gedaan. De president antwoordde: ‘Een kant is voor de mannelijke luizen en de andere kant is voor de vrouwelijke luizen’.”  In Iran worden dagelijks meer dan 20 miljoen sms-berichten uitgewisseld, waaronder veel grappen. Het gebruik nam zozeer toe, dat de president het ministerie van telecommunicatie gebood de berichten te storen en te blokkeren.

Een gangbare verklaring voor de populariteit van politieke humor is dat zij een vorm van verzet is binnen dictaturen. De auteur van het artikel zet hier vraagtekens bij. De gedachte is dat politieke grappen een graadmeter zijn voor het verzet van de bevolking tegen het regime. Politieke humor komt echter in alle landen voor, zowel dictaturen als democratieën.  De humor in Iran van met name jongeren is volgens de auteur gericht tegen die aspecten van de dictatuur die angst, afkeer en onzekerheid oproepen. In Iran is vooral de president doelwit van grappen. En dan met name zijn persoon én de politieke beslissingen die hij neemt. Bijvoorbeeld de rantsoenering van benzine (en dat in een land dat de vierde olie-exporteur ter wereld is). “Ahmadinejad: Als iemand meer moet reizen dan de drie-liter benzinecoupons hem toelaten, kan hij een van die zeventien miljoen ezels gebruiken die twee jaar geleden op mij stemden.” De president wordt – meer dan de macht die hij vertegenwoordigt – de kop van jut. De voor Iraanse jongeren hilarische manier van presenteren van de president versterkt deze positie. Ahmadinejad’s voorganger, president Khatami, was een erudiet man en onberispelijk gekleed. Zijn beleid wordt niet met vreugde herdacht, maar hij was nauwelijks onderwerp van politieke spot. Ahmadinejad daarentegen is slecht gekleed, praat beroerd en ziet er onverzorgd uit. Humor is voor de middenklasse het wapen om de angst voor de conservatieve agenda die Ahmadinejad te uiten en zo haar onvrede met het huidige beleid kenbaar te maken.

Uit onderzoek van Belgische en Amerikaanse wetenschappers blijkt dat integratie van moslim-immigranten beter verloopt als onder meer het dragen van hoofddoek gedoogd wordt en kinderen van immigranten tijdelijk tweetalig onderwijs volgen. Het Institute for European Studies van de Vrije Universiteit Brussel en het Center for Peace and Conflict Studies van de Wayne State University in Detroit schrijven dit in een (Engelstalig) rapport dat de uitkomst weergeeft van een seminar in maart 2008 in Detroit, Verenigde Staten.

Amerikaanse studies laten zien dat moslims in de Verenigde Staten economisch beter af zijn dan hun geloofsgenoten in Europa. Ook zijn ze hoger opgeleid en loyaler aan hun nieuwe land dan Europese moslims. De onderzoekers wijzen erop dat moslims in België vooral afkomstig zijn uit Noord-Afrika en Turkije, terwijl Amerikaanse moslims in Detroit voornamelijk staten in het Midden-Oosten als land van herkomst hebben. De onderzoekers constateren dat moslims in beide landen tegen dezelfde problemen oplopen als andere migranten, maar dat sinds de terreuraanslagen in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Spanje, zij meer geconfronteerd worden met discriminatie en agressie.

Het rapport doet een serie aanbevelingen om de positie van moslims te versterken: werk met  en niet voor de moslimgemeenschap;  meer aandacht voor intercultureel werken; maak gebruik van aanwezige kennis in de wijken; maak de bijdrage van moslims op cultureel en economisch gebied meer duidelijk (in musea en media); meer aandacht aan multiculturele onderwerpen in het onderwijs; investeer in wijken; stel samenhangend beleid voor immigranten op, gecombineerd met tweetalig onderwijs.

Het zijn duizelingwekkende cijfers:
- het Damrak ziet op 1 dag meer dan 31 miljard euro verdampen
- in de eerste 8 maanden van 2008 verloren Nederlandse bedrijven op de beurs bijna 180 miljard euro
- in de afgelopen 12 maanden verloor de Dow Jones 4 biljoen dollar (4 miljoen x miljoen) aan beurswaarde
- de beurs in Shanghai zag in een half jaar tijd 1700 miljard euro verdampen
- per seconde raken de Verenigde Staten met een bedrag van 18.000 dollar dieper in de nationale schuld
- die schuld bedraagt op dit moment (maandag 13 oktober 2008) 10 biljoen dollar
- de Amerikaanse overheid leent per dag 2 miljard dollar (dat is 1 miljoen dollar per minuut)
- om het financiële systeem te redden pompt de Amerikaanse 700 miljard dollar in de nationale economie.
- met dat bedrag kun je een economie opzetten die grofweg even groot is als de Nederlandse
- met dat bedrag kan de Amerikaanse overheid 7% van de nationale schuld af betalen…

Duizelingwekkende cijfers. Maar achter de abstracte rekenkunst gaan altijd mensen schuil. Mensen die hun werk verliezen, hun huis moeten verkopen, zich niet meer door een dokter kunnen laten behandelen. Toch zijn er ook economen en politici die in de financiële crisis een kans zien. Herman Wijffels, oud-bankier en bewindvoerder bij de Wereldbank, zegt dat de kredietcrisis het einde betekent van het harde Wall Street-kapitalisme: “Het keiharde Wall Street-kapitalisme zette de natuurlijke verhoudingen op zijn kop. Voor mij draait de economie om behoeftes van mensen. Maar Wall Street gooide na de val van de Muur de dienstbaarheid overboord,” zegt hij in Trouw. “Een recessie is onvermijdelijk geworden. Hoe diep die wordt, valt moeilijk te voorspellen. Amerika’s grote probleem is dat het weigert binnen zijn grenzen te leven. Het leeft al jaren boven zijn stand.” Maar, ‘the party is over’. “We staan voor een nieuwe cultuurfase in onze geschiedenis,” zegt Wijffels. “We moeten een nieuwe manier van leven vinden, die past binnen wat de aarde kan hebben.” De oud-bankier bepleit een omslag zoals die ook door de cultural creatives wordt bepleit. Centraal in dat denken staat respect voor leven, en ecologisch en sociaal bewustzijn.
Econoom Hazel Henderson valt Wijffels bij. Ook zij ziet in de kredietcrisis een kans, namelijk het opruimen van de rotzooi die de vrije markteconomen hebben achtergelaten. “De les is dat de financiële markten moeten krimpen,” meldt de website van P-plus. “De taak die ons nu wacht is de downsizing van wall Street en het gaan beheren van het wereldwijde financiële casino. Er moet een herontwerp komen voor regelgevende systemen en voor markten.”

“We hebben een financiële crisis, maar ook een voedsel-, water-, energie- en klimaatcrisis,” somt Herman Wijffels op. Nerveus topoverleg in Wsshington, Parijs, Brussel en Amsterdam leidt de aandacht af van die landen waar de echt harde klappen vallen. Zij hebben te maken met de Triple F: Food, Finance, Fuel (met dank aan Rediet Mebea). Volgens de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier verkleint de kredietcrisis de kans op een akkoord over de aanpak van klimaatproblemen. Josette Sheeran, directeur van het Wereld Voedselprogramma van de VN, zegt dat de voedselcrisis nog lang niet over is. Ze roept de wereldgemeenschap op de armen niet in de steek te laten. Antonio Guterres, VN-commissaris voor vluchtelingen, valt Sheeran bij. En de presidenten van het IMF en de Wereldbank, respectievelijk Dominique Strauss-Kahn en Robert Zoellick, benadrukken dat ondanks de financiële crisis de wereld de andere crises niet mag vergeten. De Britse econoom Nicholas Stern waarschuwt de wereld voor kortzichtigheid. “Als we iets moeten leren van de mondiale financiële problemen is dat we vooruit moeten kijken en na moeten denken over de gevolgen van onze daden,”zegt hij in het Nederlands Dagblad. “Deze financiële crisis is de laatste tien tot vijftien jaar gevormd. Als we toen hadden nagedacht hadden we dit kunnen voorkomen.”

“De economie van de Verenigde Staten is nu gestrand,” schrijft econoom Jeremy Rifkin.  Daar komt de grondstoffencrisis bij. De prijs van een vat olie heeft de afgelopen zomereen rocordhoogte bereikt. “Daardoor ontstond afgelopen zomer het nieuwe fenomeen ‘piek-globalisering’,”aldus Rifkin.”Alleen als de wereldeconomie samenkrimpt, daalt de energieprijs nog, omdat er minder energie wordt gebruikt. De stijgende energieprijzen zijn van invloed op elk product. De klimaatverandering tast de economie verder aan.” Rifkin houdt een pleidooi voor een Derde Industriële Revolutie, waarin bedrijven werken aan “hernieuwbare energie, duurzaam bouwen, waterstoftechnologie, intelligente elektriciteitsnetwerken en auto’s die je via het stopcontact kunt opladen”.

Bono verwonderde zich er al over dat de Verenigde Staten 700 miljard dollar konden vinden om Wall Street te redden, maar dat de gehele G8 niet 25 miljard dollar op tafel kon leggen om 25.000 kinderen, die dagelijks doodgaan aan ziekte, te redden. Kwestie van eigenbelang én van moraal. Hoogleraar Roel Kuiper, senator voor de ChristenUnie, schrijft dat de ineenstorting van de financiële markten het failliet toont van de neoliberale ideologie. “De wijze waarop het westen zijn eigen materiële belangen heeft gediend, de westerse levensstijl en mentaliteit liggen op een of andere manier aan de basis van deze crisis… Om de klap op te vangen die komen gaat en om verdere ontbinding van de samenleving te voorkomen, hebben we andere fundamenten nodig dan die waarop het Westen in de afgelopen decennia heeft gebouwd… De zuivering van dit moment kan leiden tot een bredere heroriëntatie… Het zal een fase zijn waarin we ons moreel kapitaal moeten aanspreken.” Kuiper ziet al een begin van heroriëntatie. Overheden die banken nationaliseren en garant staan voor spaartegoeden, om het vertrouwen van burgers te herwinnen. Sociaal vertrouwen noemt Kuiper dit: het vertrouwen van mensen in elkaar. Daarnaast betaat er institutioneel vertrouwen: het geloof in de betrouwbaarheid van instituties. “We kunnen constateren dat het neoliberalisme en een wild materialisme de wereld instabiel en onzeker hebben gemaakt,” zegt Kuiper. “Nu wodt het tijd te doen wat al veel eerder moest gebeuren: investeren in moreel kapitaal. We moeten weer leren wortelen in gemeenschappen.” Dat vraagt van de wereld, aldus Kuiper, een nieuwe mentaliteit (waar Wijffels ook op doelt): “vitale gemeenschappen, op basis van het morele kapitaal dat in het tijdperk dat nu tot een einde komt zo weinig waard was, dat het niet eens op rente was gezet.”

De Leeuwarder Courant kiest voor een heel pragmatische benadering in het taboe over het verband tussen criminaliteit en etniciteit. In het hoofdredactioneel van 27 september schrijft de krant dat het goed is dat het taboe gesneuveld is: “Het heeft geen zin feiten te verhullen. Ze komen toch wel naar boven drijven”.
In dagblad Trouw van 25 september draait hoogleraar criminologie Frank Bovenkerk de redenering om: “Het is nu kennelijk stoer om te zeggen dat je een taboe gaat doorbreken, maar het wordt in geen enkel land ter wereld zo uitgebreid onderzocht als in Nederland”.

De hoofredactie en de hoogleraar reageren op de uitlatingen van Guusje ter Horst, minister van Binnenlandse Zaken. In het Parool hield Ter Horst een pleidooi voor het registreren van etniciteit van criminelen. De oproep van de minister wekt verbazing bij veel wetenschappers, schrijft Trouw. Bovenkerk zegt dat de wetenschap veel van haar vragen al kan beantwoorden. Antropoloog Hans Werdmölder zegt dat gegevens over etniciteit niet alleen handig zijn voor politie en justitie, maar ook voor onderzoek naar bijvoorbeeld slachtoffers van huiselijk geweld, segregatie of voor medische doeleinden. Criminoloog Joanne van der Leun zegt dat er al heel veel onderzoek naar wordt gedaan: “De uitspraken van de minister laten vooral zien dat er een enorme kloof is tussen de wetenschap en de beleidsmakers”. Ze tekent wel aan dat voor opsporingsdoeleinden het verband moeilijker is toe te passen, omdat dan het gevaar van stigmatisering op de loer ligt.

De Leeuwarder Courant vindt dat gevaar maar onzin: “Wie nu nog met het gevaar van stigmatiseren aankomt heeft de ontwikkeling van de afgelopen jaren gemist”. Frank Bovenkerk zegt echter: “Het wordt hier steeds meer een taboe iets ten gunste van buitenlanders te zeggen”.