Bij ontwikkelingssamenwerking moeten we altijd rekening houden met ‘people, profit’ en – niet te vergeten – ‘planet’. Staatssecretaris Knapen sprak daarover woensdag met vertegenwoordigers van het Institute for Environmental Security, IUCN NL en Wetlands International namens een aantal internationaal georiënteerde milieuorganisaties.

‘Het is altijd zaak om ook voor het welzijn van mensen en economische ontwikkeling rekening te houden met natuurlijke hulpbronnen en milieu’, aldus Knapen. ‘De Rio+20-top komt eraan. Daar zal Nederland zich sterk maken om duurzaamheid beter te verankeren in de mondiale ontwikkelingsstrategie.’

De staatssecretaris richt de Nederlandse inzet in ontwikkelingslanden op vier thema’s: veiligheid en rechtsorde, water, voedselzekerheid, en seksuele en reproductieve gezondheid en rechten. Met name bij programma’s voor water en voedselzekerheid speelt het milieu een belangrijke rol.

Dagblad De Pers signaleert een boeiende nieuwe trend: digitale ontwikkelingshulp. Overigens is het beter te spreken over digitale mensenrechten, want dat is kern van deze nieuwe ontwikkeling. “Je gooit wat kabels, antennes, een paar mobieltjes, wat wifi-routers, laptops en de juiste software bij elkaar en het resultaat is een nachtmerrie. Althans, voor de Iraanse ayatollahs, het Chinese politbureau, de Syrische dictator Bashar Assad en anderen die internetcensuur en spionage tot kunst hebben verheven”, schrijft De Pers.

‘Internet in een koffer’, zoals het bekendstaat, is ook niet een juiste titel, maar bedacht door de New York Times die een mooie foto bij het artikel hierover wilden. Zegt Sascha Meinrath, directeur van het Open Technology Initiative van de New America Foundation in Washington. Open Technology Initiative ontwikkelde de digitale toepassing in opdracht van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Doel is om mensenrechtenorganisaties en -activisten toegang te geven tot het internet, zelfs als de regering het digitale netwerk uit de lucht haalt.

Duizenden dissidenten op plekken zoals Iran, Syrië, China en Rusland belanden in de cel of zelfs op het kerkhof omdat ze blogs schrijven, elkaar via sites als Facebook oproepen om te protesteren of via andere online manieren zogenaamde ‘subversieve’ activiteiten te ontplooien. Mede mogelijk gemaakt door westerse bedrijven die de plaatselijke geheime diensten voorzien van hightech afluister- en censuurtechnologie. De autoritaire regimes hebben er alle belang bij om de zogenaamde ”Facebookrevoluties’ – die de Arabische Lente vaart gaven – te voorkomen of de kop in te drukken. Om mensenrechtenactivisten toegang te verzekeren tot de digitale netwerken, zoals Facebook, Twitter en email, is het Open Technology Initiative bezig een ‘schaduwinternet’ te ontwikkelen dat werkt via Mesh-technologie. De Pers: “In autoritaire landen zijn computers via internetverbindingen vaak aangesloten op een netwerk dat door de staat wordt gecontroleerd. Die ‘kabel’ kan er worden uitgetrokken waardoor de internettoegang wegvalt. Bij een Mesh-netwerk kun je dat vergeten, het is een onzichtbaar, draadloos web zonder centraal punt waar de stekker uit kan. Een netwerk van bijvoorbeeld afzonderlijke computers, mobiele telefoons en routers, dat door middel van speciale software helemaal los functioneert van dat overheidsnetwerk waardoor informatie kan blijven stromen en ook het buitenland kan bereiken. Een foto van een in elkaar geslagen demonstrant of een e-mail met ontmoetingsplek voor het volgende protest springt direct tussen de draadloze apparaten die allemaal als een soort mast functioneren en het overheidsnetwerk overslaan. De staatscensuur kan de stekker er wel uittrekken, maar het Mesh-netwerk functioneert door.”

De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal stelt 6 miljoen euro beschikbaar voor internetvrijheid, een belofte die de regering deed op het internationale congres in Den Haag vorig jaar december over internetvrijheid. De Nederlandse ontwikkelingsorganisatie Hivos organiseert met dit geld onder meer conferenties voor Arabische bloggers waar ze hun nieuwste internetonderduiktrucs kunnen uitwisselen maar geeft ook technische tips en trainingen. Hivos werkt daarbij samen met de organisatie Tactical Tech in Berlijn. Hun oplossing zit niet in een koffer maar in een doos en heet: ‘Security in-a-box’. “Wij proberen technologie zo breed te maken dat het voor progressieve sociale verandering kan worden ingezet”, legt programmadirecteur Ali Ravi in De Pers uit. “Veiligheid in een doosje komt in maar liefst in negen talen (Engels, Frans, Spaans, Arabisch, Farsi, Chinees, Vietnamees, Birmees, en Russisch), gewerkt wordt aan Indonesisch en Ethiopisch. Vorig jaar zijn 5.000 fysieke dozen uitgedeeld en is een veelvoud gedownload. Het is een pakket met een boek en software om zo onzichtbaar mogelijk te blijven als internetter, censuur te omzeilen en onder de radar te blijven. Een paar voorbeelden: programma’s om de volledige inhoud van je harde schijf of usb-stick te wissen voor als de geheime politie onderweg is, tips hoe je een onkraakbaar wachtwoord maakt, een encryptieprogramma zodat de ontvanger als je een mail of foto verstuurt een wachtwoord moet invoeren om het te openen en Tor om je identiteit te verbergen als je surft en je acties niet naar je IP-adres (en dus huis) zijn te herleiden.

Uit onderzoek van NCDO blijkt dat het aantal kleinschalige, vrijwillige ontwikkelingsorganisaties – Particuliere initiatieven (PI) – groeit. Ook worden steeds meer mensen actief als vrijwilliger in een PI, meldt het onderzoek.

NCDO wilde via het onderzoek onder 661 vrijwilligers weten wie deze vrijwilligers zijn en wat hen beweegt actief te worden in een PI? De resultaten van het onderzoek laten zien dat deze vrijwilligers gemiddeld 55 jaar zijn en, vergeleken met een dwarsdoorsnede van de Nederlandse bevolking, vaker man (60%) en vaker gelovig (50%) zijn. Tevens zijn deze vrijwilligers vaak hoger opgeleid (70%) en verdienen zij gemiddeld genomen bovenmodaal. Uit eerder onderzoek weet NCDO dat de meeste vrijwilligers actief worden in het PI naar aanleiding van een vakantie of langdurig verblijf in een ontwikkelingsland. Wanneer mensen eenmaal actief zijn binnen een PI, worden ze voornamelijk gedreven door de wens de wereld om hen heen beter te begrijpen. Daarnaast kunnen mensen via hun vrijwilligerswerk in het PI uitdrukking geven aan belangrijke waarden, zoals gerechtigheid, en hecht men belang aan de sociale contacten die men opdoet tijdens het vrijwilligerswerk.

Gemiddeld besteden PI-vrijwilligers 37 uur per maand aan hun activiteiten binnen het PI. Vergeleken met vrijwilligers in het algemeen is dit meer dan gemiddeld. Men besteedt deze uren voornamelijk aan fondsenwerving, bestuurlijke taken en administratie. De verschillen tussen de vrijwilligers in het aantal uren dat zij dit werk doen zijn groot. Voor sommigen blijft de vrijwillige inzet beperkt tot enkele uren per maand terwijl anderen er een fulltime job aan hebben. Het is daarom interessant te kijken welke factoren bepalend zijn voor de hoogte van het aantal vrijwilligersuren.
Ongeveer de helft van de vrijwilligers die deelnamen aan het CIDIN-onderzoek uit 2008-2009 is niet alleen actief als vrijwilliger binnen een PI, maar is eveneens de oprichter van dit initiatief. Oprichters besteden gemiddeld 46 uur per maand aan het vrijwilligerswerk binnen hun eigen organisatie. Mannen blijken gemiddeld genomen meer tijd te investeren in een PI dan vrouwen en getrouwde vrijwilligers zijn actiever dan ongetrouwde. Ook geldt dat mensen die zichzelf niet rekenen tot een kerk of andere religieuze instelling actiever zijn dan de kerkelijken.

Een belangrijke baat van vrijwilligerswerk wordt aangeduid als ‘de warme gloed’ (the warm glow): het levert mensen een fijn gevoel op. Onderzoek heeft laten zien dat dit gevoel sterker is als mensen er van overtuigd zijn dat hun bijdrage daadwerkelijk een verschil maakt. Op basis van geografische (fysieke) en psychologische (‘anders zijn’) afstand tussen de doelgroep van ontwikkelingsorganisaties en vrijwilligers, alsmede de complexiteit van ontwikkelingsproblemen wordt aangenomen dat ‘de warme gloed’ die vrijwilligers van ontwikkelingsorganisaties ervaren minder  hoog zal zijn. Dit zou dan weer resulteren in een beperktere inzet van vrijwilligers. De resultaten van dit onderzoek komen overeen met deze redenering.

NCDO verwachtte dat PI-vrijwilligers die een sterk geloof hebben in ontwikkelingssamenwerking in het algemeen en de effectiviteit en efficiëntie van ontwikkelingsorganisaties in het bijzonder, meer tijd zouden investeren in een PI. Ze zouden, meer dan hun kritische medevrijwilligers gemotiveerd worden door de gedachte dat hun bijdrage daadwerkelijk verschil maakt. Het tegendeel blijkt uit de resultaten: kritischere PI-vrijwilligers spenderen juist meer tijd aan het PI. Vaak wordt verondersteld dat PI’s worden opgericht vanwege een kritische houding ten aanzien van bestaande ontwikkelingsorganisaties. Echter, dit blijkt voor slechts 5% van de vrijwilligers de belangrijkste aanleiding te vormen om een PI op te richten of actief te worden binnen een PI. Dit onderzoek toont aan dat er wel een positief verband is tussen de kritische houding ten aanzien van ontwikkelingssamenwerking en de mate waarin mensen zich inzetten in PI’s. Dit alles wekt de indruk dat PI-vrijwilligers hun werk zowel ervaren als een manier om uitdrukking te geven aan hun betrokkenheid op de wereld, als een alternatieve, doeltreffendere, manier om bij te dragen aan ontwikkelingssamenwerking.

Staatssecretaris Knapen van Buitenlandse Zaken heeft vandaag het advies van de Sociaal Economische Raad (SER) over ontwikkelingssamenwerking en bedrijfsleven in ontvangst genomen. Het advies was in maart 2011 door de staatssecretaris aangevraagd.

In het advies ‘Ontwikkeling door duurzaam ondernemen’ onderstreept de SER het belang van ontwikkeling van de private sector in ontwikkelingslanden als motor voor duurzame groei en werkgelegenheid. De SER adviseert de inzet op verbetering van het ondernemingsklimaat, marktwerking en markttoegang te intensiveren. Samenwerken met het bedrijfsleven is daarbij essentieel. Maar, zo benadrukt de SER, dan wel op basis van de principes van internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO).

Staatssecretaris Knapen is blij dat het advies er is. ‘Mijn beleid is gericht op armoedevermindering door in te zetten op zelfredzaamheid en duurzame economische groei in ontwikkelingslanden. Dat kunnen we als overheid niet alleen, daar hebben we het bedrijfsleven, kennisinstellingen en het maatschappelijk middenveld hard bij nodig. Dit rapport helpt het bedrijfsleven bij duurzame economische ontwikkeling in ontwikkelingslanden te betrekken.’

Het advies werd unaniem aangenomen door de leden van de SER raad. Ook door het maatschappelijk middenveld werd het advies goed ontvangen.

Het advies sluit aan bij het beleid van Knapen, dat zich richt op de inzet van Nederlandse kennis en kunde om voedselzekerheid en toegang tot schoon drinkwater en goede sanitatie te bevorderen, bij te dragen aan de seksuele reproductieve rechten van vrouwen en zo armoede te doen verminderen.

De meeste voorstellen in het rapport van de SER worden positief ontvangen en zijn al vertaald in concrete beleidsstappen. Zo wordt samen met ontwikkelingsbank FMO geïnvesteerd in verbetering van de financiële dienstverlening aan ondernemers in ontwikkelingslanden. Het bedrijfsleven instrumentarium wordt vereenvoudigd. Een voorbeeld is de faciliteit Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling (ORIO), waar de aanbesteding naar voren wordt gehaald. Daardoor verdwijnt de door de SER als kunstmatig gekwalificeerde scheiding tussen projectontwikkeling en –uitvoering. ‘Evenals de SER verwacht ik dat dit de betrokkenheid van het bedrijfsleven bij de realisatie van infrastructuurprojecten zal vergroten. Gegeven het belang van betrouwbare infrastructuur voor economische ontwikkeling ga ik ook mee in het verzoek van de SER om het toewijzingsbudget voor ORIO te verhogen,’ zegt Knapen. De staatssecretaris besloot onlangs het toewijzingsbudget van ORIO met EUR 40 miljoen per jaar te verhogen tot EUR 180 miljoen per jaar.
De formele reactie van de staatssecretaris op het SER advies zal volgen in een brief aan de Tweede Kamer later dit jaar.

Een derde van de 54 armste landen ter wereld is in de afgelopen decennium minder afhankelijk geworden van buitenlandse hulp. Dat stelt Niza/ActionAid in het vandaag verschenen rapport Real Aid 3.

In vergelijking met het voorgaande rapport uit 2006 laat dit rapport een toename zien in goede kwaliteit hulp – ook wel effectieve hulp genoemd – namelijk van 51% naar 55%. Maar stelt tegelijkertijd dat er nog steeds sprake is teveel ineffectieve hulp verstrekt door buitenlandse donoren.

Scholen, ziekenhuizen en de aanleg van wegen worden vaak uit ontwikkelingshulp gefinancierd. Steeds vaker zijn arme landen in staat om eigen middelen aan te wenden om deze elementaire diensten zelf te financieren. Zo bracht Ghana in de afgelopen 10 jaar zijn afhankelijkheid van buitenlandse hulp terug van 46% naar 27%, Mozambique van 74% naar 58% en Rwanda van 86% naar 65%.
Ruud van den Hurk, directeur bij Niza/ActionAid: “Een grote groep ontwikkelingslanden wordt steeds minder afhankelijk van hulp en kunnen vaker hun eigen middelen aanwenden om essentiële diensten te leveren. Hierdoor leggen ze meer rekenschap af aan hun burgers, in plaats van donoren. Het rapport laat zien dat we met goede kwaliteit hulp wel degelijk resultaten kunnen bereiken.”

Om te voldoen aan de kwalificatie van effectieve hulp moet deze terecht komen bij de armste lagen van de bevolking en moet het ontvangende land de ruimte en de vrijheid krijgen om zijn eigen ontwikkelingsplannen uit te voeren. Effectieve hulp is in principe ongebonden, goed beheerd en wordt uitgegeven in het ontvangende land. Regelingen met betrekking tot schuldenverlichting of kwijtschelding vallen niet onder effectieve hulp.

Van de 23 OECD-landen die in het onderzoeksrapport worden genoemd, scoren Engeland, Ierland en Luxemburg het hoogst als het gaat om effectieve hulp, terwijl Frankrijk, Oostenrijk en Duitsland het laagst scoren. Nederland doet het goed en staat op de zevende plek van de beste scorende landen op effectieve hulp.

“Dit zou een wake-up call moeten zijn voor al die regeringsleiders die claimen armoedebestrijding hoog in het vaandel te hebben staan. Het rapport laat duidelijk zien welke landen, ondanks hun goede bedoelingen, laag scoren als het gaat om werkelijke hulp, zoals Duitsland en Frankrijk. Wij roepen daarom de wereldleiders op om meer effectieve hulp te geven zodat nog meer arme landen hun afhankelijkheid van ontwikkelingshulp kunnen afbouwen.”, aldus Ruud van den Hurk.

Dick Wittenberg, NRC-journalist en antropoloog maakte zich in NRC Handelsblad en NRC-Next kwaad over het besluit van de Tweede Kamer om de subsidie voor LOGO South te schrappen. Wittenberg werd beroemd door zijn rapportages in het Zaterdag-Magazine van NRC Handelsblad over het straatarme dorpje Dickson in Malawi. Hij toonde aan dat met zeer weinig middelen de armoedecyclus doorbroken kan worden en liet de bewoners van het dorp vragen beantwoorden van NRC-lezers.

In maart hielden Jan van Zanen, burgemeester van Amstelveen en dijkgraaf Michiel van Haersma Buma (beiden VVD) in het VVD-blad Provincie en Gemeente een pleidooi voor meer internationale kennisoverdracht van Nederlandse gemeenten en waterschappen naar partnerorganisaties in ontwikkelingslanden. Zij betreuren het stopzetten – ondanks de uitstekende resultaten – van LOGO South.  Zij zien een vergelijkbare rol voor de Nederlandse decentrale overheden in de Arabische landen. En verwijzen naar de belangrijke rol die LOGO East speelde in de democratisering en ontbureaucratisering van de lokale overheden in Oostbloklanden na de val van de muur.

Nederland kiest voor een integrale benadering van SRGR (Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten) en HIV/Aids. Daarmee is HIV-Aids onlosmakelijk verbonden met een van de vier prioritaire thema’s in het ontwikkelingsbeleid van staatssecretaris Knapen. Dat staat in een brief die Knapen op 19 april aan de Tweede Kamer heeft gestuurd.

Het overgrote deel van de hiv infecties treedt op door onveilige seks of, in mindere mate, door overdracht van moeder op kind tijdens de zwangerschap of borstvoedingsperiode. Onderliggende factoren als onvoldoende kennis, seksueel geweld, de ondergeschikte positie van meisjes en vrouwen, discriminatie van seksuele minderheden en onvoldoende toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorg en middelen als condooms, ondermijnen seksuele en reproductieve gezondheid en rechten én vergroten het risico op hiv. Het terugdringen van hiv infecties onder pasgeborenen vereist goede zwangerschapszorg voor alle vrouwen. Bovendien is hiv/aids de belangrijkste doodsoorzaak van vrouwen in de reproductieve leeftijd (15 – 49 jaar), en is de moedersterfte gelijk gebleven of zelfs gestegen in landen die kampen met een ernstige aidsepidemie.

In het kader van SRGR zal Nederland zich vooral inzetten voor de thema’s seksualiteit en jongeren, toegang tot anticonceptie, verbetering van seksuele en reproductieve zorg, inclusief veilige abortus, en mensenrechten. Het kabinet wil ook op deze thema’s de kennis van het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstituten zoveel mogelijk benutten om de meeste meerwaarde te kunnen bieden in ontwikkelingslanden.

Ben Knapen, staatssecretaris van ontwikkelingssamenwerking en Europese Zaken, die zich over de grens minister mag noemen, legt in en interview met de Volkskrant uit dat er in de keuze voor minder hulpontvangende landen van “plat eigenbelang” geen sprake is. Knapen spreekt liever over “een profijtelijk netwerk van economische verbindingen.

De staatssecretaris moet rekening houden met een afnemend draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking en hij moet bezuinigen. Daarom concentreert de regering, in overleg met andere EU-landen, de hulp op vijftien in plaats van dertig landen. “Mijn primaire verantwoordelijkheid is te letten op het belang van ontwikkelingslanden,” zegt Knapen. “Maar het bevorderen van economische groei daar betekent: hulp bij het ontwikkelen van een private sector.” De motor van economische groei moet in ontwikkelingslanden aanspringen, zegt de staatssecretaris. “Zodat je ook hier duidelijk kunt maken dat wat we doen uiteindelijk gunstig is voor ons.”

Dat beeld wil Knapen inzetten om het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking, dat onder druk staat, te verstreken. “Voor het draagvlak helpt het enorm dat je kunt laten zien dat je verschil maakt… Wij doen ons stinkende best meer focus aan te brengen en zo beter zichtbaar te maken wat we doen. Dus ik vind die scepsis [tegenover ontwikkelingshulp] niet zo storend.”

Op 2 februari sprak staatssecretaris Knapen met bedrijven en instellingen uit de watersector. Zij krijgen een rol om ontwikkelingslanden van hulp naar handel te brengen.

Knapen wil bilaterale waterprogramma’s met ontwikkelingslanden uitbreiden en versterken met de kennis uit de Nederlandse watersector. Hij trekt daar ook  meer geld voor uit. Dit jaar is er 30 miljoen euro extra beschikbaar. Via het ORIO-programma wordt in een groot aantal landen onder meer de waterinfrastructuur gefinancierd. Het idee is om succesvolle publiekprivate partnerschappen in de watersector meer financiële ruimte te geven. Daarnaast worden vijf nieuwe waterpartnerlanden geselecteerd, waarin departementen, kennisinstellingen en bedrijven samenwerken naar het model van Water Mondiaal. De focus ligt daarbij op zelfredzaamheid. Uiteindelijk moeten de partnerlanden het zonder ontwikkelingsgeld af gaan kunnen en van een hulp- naar een handelsrelatie met Nederland gaan.

De betrokkenheid van de sector betekent niet dat het budget voor ontwikkelingssamenwerking wordt ingezet als handelsbevordering voor Nederlandse bedrijven in ontwikkelingslanden. Ontwikkelingsgeld moet marktmechanismen niet verstoren, maar juist werken als een hefboom. De bundeling van kennis en middelen, van hulp en investeringen, van sectoren hier en sectoren daar, moet zorgen voor een duurzame economische ontwikkeling. Dat is goed voor ontwikkelingslanden en goed voor ons, als toekomstige handelspartner.

Het kabinet zet in op langdurige ontwikkelingsrelaties met minder partnerlanden op een beperkt aantal thema’s. De focus ligt op de terreinen waar Nederland sterk in is en dus de meeste meerwaarde kan bieden: Water, voedselveiligheid, seksuele en reproductieve rechten en gezondheid en fragiele staten.

De bijeenkomst met het Netherlands Water Partnership vormt het begin van een invulling van het nieuwe waterbeleid. In september 2011 wordt de balans opgemaakt.

In het webzine Guernica belicht auteur James Pogue een andere kant van malariabestrijding. In het artikel ‘General Anopheles’ schrijft Pogue dat de pogingen van de Amerikaanse econoom Jeffrey Sachs samen met computermagnaat en filantroop Bill Gates om malaria de wereld uit te helpen in Afrika het tegenovergestelde effect zullen hebben. Volgens Pogue proberen de twee Amerikaanse weldoeners twee panacees voor Afrika uit die niet te combineren zijn: ontwikkeling van het continent én het uitroeien van malaria.

Pogue schrijft, aan de hand van het boek van journalist Sonia Shah, The Fever: How Malaria Has Ruled Humankind for 500,000 Years, dat alle pogingen om malaria in Afrika te bestrijden op niets zijn uitgelopen. Volgens Shah willen de Afrikaanse overheden malaria helemaal niet bestrijden. Diverse pogingen daartoe faalden. Goedkope medicijnen, zoals ontwikkeld door het Franse bedrijf Novartis, werden niet afgenomen. “Novartis had knocked down the price considerably,” schrijft Shah.  “And, expecting a flood of new orders, kicked up production.” They had grossly overestimated demand. “Despite the available funding, African governments ordered less than half of Novartis’ supply, and the company had to destroy millions of the arduously produced tablets.”

“The real way to get rid of malaria is to reverse the dynamics of rural-to-urban migration and build comfortable, stable rural communities first—something that is probably never going to happen in Africa—and then to attack the disease,” schrijft Pogue. “The key way the disease is spread is by infecting people without resistance. Rural to urban migration, the kind that dominates in Africa today, promotes the spread of the disease. Malaria disappeared from the Fenlands of England before anyone even knew it came from mosquitoes, and before quinine had been synthesized. Living conditions went up, people began buying cattle, which gave mosquitoes an alternate source for a meal of blood; the tradition of migrating back and forth to London died out, and malaria died out with it. It only disappeared from the American South after the slow death of the sharecropping system.”

Pogue: “In this sense, Jeffrey Sachs and the Gates Foundation are working against themselves, by pushing development and fighting malaria at the same time. Development, in its African form, helps plasmodium, by encouraging people to move from rural areas to cities full of fetid pools and open water tanks, by bringing huge projects like dams and mines that draw migrant laborers and disrupt natural drainage systems, thus exposing those without any immunity to the disease.”