De discussie over de voor- en nadelen van biobrandstoffen gaat de zoveelste ronde in. Ontwikkelingsorganisatie Oxfam (in Nederland vertegenwoordigt door Novib) roept de rijke landen op hun biobrandstofprogramma’s te staken. Volgens de organisatie leveren de programma’s nauwewlijks een bijdrage aan het oplossen van de klimaatproblemen en dragen ze niet bij aan de beschikbaarheid van nieuwe energie en het terugbrengen van de afhankelijkheid aan traditionele brandstoffen (olie en gas). Maar minstens zo zorgelijk is dat de vraag naar biobrandstoffen de mondiale voedselcrisis verergert en miljoenen mensen onder de armoedegrens brengt. Aldus Oxfam in een verklaring op haar website. De organisatie schrijft dat het antwoord van rijke landen op de voedselcrisis en de klimaatproblemen de situatie eerder erger maken dan dat ze de problemen verlicht. Bij de ontginning van landbouwgronden die bestemd zijn voor de produktie van biobrandstoffen verdwijnen bossen en moerassen en komt koolstof vrij, dat het biokaseffect versterkt. Indsutrielanden subsidiėren de verbouw van deze landbouwgewassen in eigen land, waardoor ontwikkelingslanden opnieuw buiten de deur worden gehouden.

Oxfam bepleit wel de verbouw van duurzame biobrandstoffen in ontwikkelingslanden. Over duurzame economische ontwikkeling in Afrika bogen zich dertig economen uit het continent zich onlangs in Maastricht. Round Table Africa, een initiatief van de Maastricht School of Management, leidt de deelnemers op tot DBA (Doctor in Business Administration). IS, het maandblad van NCDO, besteedt deze maand aandacht aan de Round Table. In een videoboodschap richtte minister Koenders zich tot de deelnemers. In zijn rede bepleit Koenders de noodzaak van economische groei en vooral de eerlijke verdeling van die groei. Tevens benadrukt de minister de rol van landbouw in de ontwikkeling van Afrika, waarbij hij nadrukkelijk wijst op de noodzaak van investeren, onderzoek en opleiding van (kleine) boeren. Daarbij is samenwerking met partners in het westen onontbeerlijk. Deelnemers aan de bijeenkomst zijn tevreden. Innocent Mugwagwa, financieel directeur van Save the Children in Harare, Zimbabwe: “Ik heb mijn onderzoeksvraag kunnen voorleggen aan professionals met praktijkervaring. Iemand wees me op veelvoorkomende misstanden in de katoen- en tabaksector: kinderarbeid en de uitputting van landbouwgrond. Daar had ik zelf nog geen aandacht aan besteed in mijn onderzoek. Het heeft me aan het denken gezet over organische teelt, een win-win situatie voor zowel mens als milieu. Uiteindelijk is het doel van mijn onderzoek een raamwerk op te zetten voor het managen van een waardeketen in kwetsbare staten. Dat zie ik vervolgens natuurlijk graag ingevoerd in een project, waar iedereen die in Afrika investeert lering uit kan trekken.”

De vraag naar biobrandstoffen vormt niet alleen een bedreiging voor de mondiale voedselvoorziening, maar marginaliseert ook de positie van vrouwen. Dat blijkt uit een studie van de FAO, de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties. Het onderzoek van de FAO stelt dat voor de verbouw van gewassen die geschikt zijn voor de produktie van biobrandstoffen, grote plantages worden aangelegd. Deze schaalvergroting gaat ten koste van de positie van kleine boeren, in het bijzonder vrouwen. Yianna Lambrou, werkzaam aan het IDRC en een van de auteurs van de studie, zegt dat als de positie van kleine boeren niet versterkt wordt, vrouwen in het bijzonder kwetsbaar zijn voor honger en armoede.

De groeiende vraag naar biobrandstoffen voedt de honger naar meer landbouwgrond. Voorheen marginale gebieden worden nu geschikt gemaakt voor de produktie van landbouwgewassen. En juist deze voorheen marginale gronden werden door met name vrouwen gebruikt voor de verbouw van de eigen voedselvoorziening. Gevolg is een vermindering van de mogelijkheden om eigen voedsel te verbouwen en te voorzien in de eerste levensbehoeften van het eigen gezin. Bovendien gaan natuurlijke hulpbronnen, zoals toegang tot water en hout, op in de grootschalige plantageteelt van gewassen. Kleine boeren hebben zo minder snel toegang tot deze voor hen essentiėle hulpbronnen. Vrouwen, die traditioneel verantwoordelijk zijn voor het halen van water en hout, moeten gedwongen grotere afstanden afleggen om water en brandhout te vergaren. Gevolg: minder tijd voor andere activiteiten die nodig zijn om het gezin te onderhouden en een mogelijk verslechterende gezondheidssituatie.

De plantages scheppen wel werk voor de lokale bevolking. Vrouwen maken bijna de helft uit van deze seizoensarbeiders, maar krijgen vaak een lager salaris dan hun mannelijke collega’s en werken onder slechtere omstandigheden. De positie van vrouwen wordt op deze wijze verder verslechterd.

In het hart van de derde stad van de Verenigde Staten, Chicago, staat het gebouw van de Chicago Board of Trade. Deze beurs is minstens zo belangrijk als Wallstreet, maar is nauwelijks bekend. Toch bepalen de handelaren in de Art-Deco wolkenkrabber aan de West Jackson Boulevard in Chicago de dagelijkse levens van miljarden mensen. Op de Chicago Board of Trade wordt gehandeld in futures contracts (termijncontracten). Handelaren bepalen een partij graan of rijst op een bepaalde datum geleverd kan worden en, even belangrijk, welk prijskaartje aan de levering hangt. In de contracten wordt de kwaliteit, kwantiteit, plaats en tijdstip van het te leveren produkt vastgesteld.Van alle mogelijke landbouwprodukten worden contracten gemaakt: vlees, graan, soja, mais, rijst, sinaasappelen, suikerriet. Maar er is ook handel in edelmetalen en valuta.

Het CBOT is het zenuwcentrum van de mondiale voedselhandel. De groeiende vraag naar biobrandstoffen, gecombineerd met de veranderingen in het klimaat (extreme droogte bijvoorbeeld in Australiė), hebben de prijs van voedsel opgedreven. Maar steeds kritischer kijken deskundigen naar de rol van handelaren en speculanten. Ooit beschermde het systeem van futures boeren tegen misoogsten en grote prijsveranderingen. De boeren sloten van te voren een contract af, waarin de prijs en de opbrengst vastlagen. Daardoor kon de boer ook bepalen hoeveel hij moest planten om te voldoen aan de opbrengst. Maar experts vermoeden nu dat speculanten misbruik maken van het systeem, schrijft SpiegelOnline. Zij kopen termijncontracten voor een lage prijs, met de verwachting dat de prijs zal stijgen. Stijgt de prijs, dan verdient de speculant. Zelfs overheden worden slachtoffer van dit systeem van snelle-winst-op-korte-termijn. De regering van de Filippijnen wil begin mei 500.000 ton rijst kopen om te voldoen aan de krapte aan rijst in eigen land. De afgelopen maanden is de prijs van rijst verdubbeld… Een Amerikaanse analist zegt in het Spiegel-artikel dat “wat nu gebeurt, ongekend is”. Greg Warner van AgResource: : “Normaal hadden we de bekende groep van kopers en verkopers – vooral boeren en silo-operators. Maar met de komst van grote beursgenoteerde fondsen is de beurs radicaal veranderd. Maximale winst is hun motto, en de prijzen stijgen en stijgen.”

Steeds meer speculanten storten zich in de handel in voedsel. Maar ook banken springen op de wagen. ABN Amro begon in maart als eerste bank met het verlenen van certificaten aan kleine investeerders die handelen in de (stijgende) prijzen van rijst.

Voedselprijzen exploderen, voedselrellen breiden zich uit, een deel van de wereld is in de ban van honger. De vraag is: hoe reėel is de voedselcrisis? De Wereldbank stelt ruim 800 miljoen dollar beschikbaar om boeren in ontwikkelingslanden te helpen de voedselproductie op te voeren. Bankpresident Robert B. Zoellick roept de wereld op tot een nieuwe ‘New Deal’, waarin honger en ondervoeding bestreden worden door noodhulp en structurele verbetering van de landbouwproductie. Vooral Afrika dreigt, opnieuw, zwaar getroffen te worden. Volgens de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, liggen van de 36 landen die getroffen worden voor de voedselcrisis, er 21 in Afrika.

De cijfers liegen er niet op. De BBC laat op haar website zien hoe sterk de voedselprijzen stijgen: waren de prijzen in 2005 nog min of meer stabiel, in 2007 stegen de prijzen met meer dan 30%. Vooral de prijs van tarwe laat een explosie zien: tussen maart 2007 en maart 2008 steeg de prijs met 130%.

De oorzaak van de voedselcrisis wordt vaak gelegd bij de groeiende vraag naar biobrandstoffen. De produktie hiervan stijgt dan ook ieder jaar. Vooral 2007 liet een enorme stijging zien: in 1997 nog geen 5 miljard liter, steeg de produktie van ethanol in de Verenigde Staten naar bijna 40 miljard liter. Maar ook veranderingen in eetgewoonten leiden tot stijging van de prijzen. De Financial Times geeft een mooi overzicht van het hoe en waarom van de voedselcrisis.

Het is een valkuil. De stijging van de prijzen van voedsel gaat gelijk op met de stijgende vraag naar biobrandstoffen, waarvan de vraag weer wordt gevoed door de klimaatveranderingen en de enorme prijsstijgingen van olie. De prijs van een vat olie bereikt iedere dag een recordhoogte; het zwarte goud wordt onbetaalbaar. Om het broeikaseffect te bestrijden willen veel overheden dat bedrijven en consumenten overschakelen op milieuvriendelijke brandstoffen; de klassieke delfstoffen, zoals olie en kolen, zijn uit de gratie. De vraag naar alternatieven stijgt; door de portemonnee (de olieprijs) en door welbegrepen eigenbelang (global warming).